Кыргызстандын зергерлери айына 2 тонна алтынды кымбат баалуу буюмдарга айлантууга чамасы бар. Бирок, акыркы жылы болгону 600 килограм гана зергерлердин колунат өткөн. Бул өлкөдө өндүрүлгөн алтындын (18 тонна) 3 гана пайызын түзөт.

Балекет мамлекет

Мамлекеттик башкаруу экономикада болушу керек, болбосо базар экономикасы чачыранды болуп, элге залакасын алып келет деген миф бар. Бирок, дал ушул алтынды кайра өндүрүү сектору бул мифтин ката экендигин түшүндүрүп берет.

КМШ өлкөлөрү бир нече жыл мурун зергер буюмдарын өндүрүүгө 15% акциз салышкан. Кыргызстан, албетте, бул мисалды жолдогон. Бирок, алгачкы учурда эле салыкты көтөрүүнүн залакасы тийди – америкалык эки биргелешкен ишкана жана дагы бир нече ишкерлер жумуштарын токтотушкан. Кай бирлери «кара базарга» жол көздөшкөн.

Коңшулардын кылыгы
КМШнын кай бир өлкөлөрү эстерине келип, акциздик салыкты алып ташташкан. Мисалы, Украинадагы 2003 жылкы реформа салыкты жөнөкөйлөтүүгө жана акцизди алып салууга багытталган. Анын жыйынтыгында, өлкөдөгү зергер буюмдарды өндүрүү 6 тоннадан азыр дээрлик 100 тоннага дейре жетти.

Бирок, Кыргызстан тетирисинче акцизди 25% көтөрүп салган. Анын негизинде көптөгөн ишканалар кара базарга андан дагы тереңдеп кирип (азыр 80%), калганы коңшу өлкөлөргө көчүүгө аргасыз болушкан. 2005 жылдын апрель айында бул акциздик салыкты кайрадан алып салышты. Качкан бизнести кайтара албаса дагы, алтын буюмдарынын баасы дээрлик төмөндөгөн.

Дагы деле бир топ түшүнүксүз салыктар болгондуктан жасалма зергерлик буюмдар көп. Каржы министрлигинин баалуу металлдарды башкаруу бөлүмүнүн маалыматына караганда, текшерүүдөн өткөн 608 сатуучу түйүндөрдүн 469 унда ар бир үчүнчү буюм – жасалма.

Оруссияда акциздик салыкты 2003 жылы алып таштаган. Ал эми бир жылдан кийин сатуудагы салык дагы алынып салынган. Мындай жөнөкөйлөтүү металлдардын бааларынын жогорулашына карабастан, ал жактагы компаниялардын сатуу баасын 10% түшүрүүгө алып келген. Бул сөзсүз түрдө сатып алуучулардын санын көбөйтүп, рыноктун иштөөсүнө алып келген.

Москвалык Зергер Тобунун экспорт боюнча директору Андрей Рудневге шилтене турган болсок, КМШда кызматташкылары келбеген өлкөлөргө Өзбекстан дагы кирет.

«Мисалы Өзбекстанда акциз 140%, НДС 20%. Ушунун айынан продукция 3 эсе жогорулап кетет», - дейт Андрей. Анын айтымында мындай өлкөгө товар ташып келүүнүн маңызы жок.

Ал эми Кыргызстандык зергерлер алтынды сатып алууда дүйнөлүк баадан 33 доллар көбүрөөк төлөшөт.

Асыл Үмүт

Кыргызстанда көптөгөн мамлекеттин жыйынтыксыз аралашуусуна карабай ийгиликтүү жетишкендиктер дагы бар. Маселен, «Алтын» зергер заводу азыркы учурда Кыргызстанда, Казакстанда, Оруссияда жана Бириккен Араб Эмираттарында соода кылат. Казакстан жана Кыргызстандын зергер рыногунун лидерлеринин бири.

Кыргызстандын өзүндө дүйнөдөгү бир жылда өндүрүлчү алтындын запасы бар. Демек, жергиликтүү зергер ишканалардын жана чет элдик ишканалардын Кыргызстанда иштиктүү жумуш алпаруусуна көптөгөн мүмкүнчүлүктөр бар. Бир гана…

Бир гана, салык маселесин ордуна келтирүү керек.

Азыркы учурда өкмөттүн деңгээлинде 12% НДС салыгын жана сатуудагы 2,5-3,5% салыкты алып салуу демилгеси көтөрүлүүдө. Анын ордуна бирдиктүү салык 4% болмокчу.

Мындай салыкты жөнөкөйлөтүү Кыргызстандагы зергердик рынокту жандантып, баалардын төмөндөөсүнө жана эларалык атаандашуудагы лидерликке алып келүүсү мүмкүн. Ошол эле Өзбекстанда өндүрүлгөн 85 тонна жана Кытайда өндүрүлчү 300 тонна алтындын кайсы бир бөлүгү балким биздин өлкөгө келип, кайра иштетүү секторун алга сүрөөсү дагы күмөн эмес.

Photo: altyngold.ru

Өлкөдөгү алтын өндүрүү өксөп, өнүгө албай, Кумтөр компаниясынын гана оозун карап тургандай. Экономиканын бул тармагын өндүрүү жолун иштеп чыгуу, башка тармактарга дагы үлгү болчудай.

Дүйнө жүзүндө 2330 тонна алтын 2008 жылы өндүрүлсө, анын 18,1 тоннасы (0,8%) Кыргызстандан. Өлкөдө изилденип табылган жана божомолдонгон алтын резервдеринин өлчөмү 2500 тонна – бул дүйнөдөгү өндүрүлгөн алтындын бир жылдык өлчөмү. Баса, Кыргызстандын аймагында алтын өндүрүү 8-9 кылымдарда эле араб ишмерлери тарабынан башталып, материалдык маданият көтөрүлгөн.

2007 жылы алтын өнөр-жайы 22,6 миллион сомдук киреше кылган. Ал бүткүл өнөр-жайдын 40 пайызын түзөт. Ички дүң продукциясында 9,2%, экспорттун толук өлчөмүндө 40,1% болгон, ал эми салык төлөмдөрүндө 9% алып келген. Кыргызстандын мамлекеттик бюджети 500 миллион сомду дал ушул чөйрөдөн алат. Тоо-кен өндүрүшүндө 15 миңден ашык адам кызмат кылат.

Кыргызстандагы эң негизги алтын өндүрүү компаниясы болуп Кумтөр Gold Company эсептелет. 2008 жылдын аягына бул компанияда 2500 адам иш алпарып, анын ичинен 96% Кыргызстан жарандары болгон. Кыргызстандагы өндүрүлгөн алтынды салыштыра келгенде, анын дээрлик бардыгы ушул компанияга тийиштүү.

СССРдин акыркы геологиялык изилдөөлөрүнүн жыйынтыгында (1979 ж.) Кумтөр 2000 тоннадан ашуун алтын резерви бар экендиги жана ал дүйнөдөгү запасы боюнча 5 орунда тураары аныкталган. Жер үйдө 75-80 тонна, Талды Булакта 40 тонна, Солтон Сарыда 20-30 тонна, эң азы 2-3 тонналык алтынга ээ экендиги көрсөтүлгөн.

Уламдап алтын өнөр-жай компанияларына асылып, лицензияларын алып, чапандын алдында кол алышып, чиновниктерди байытып, инвесторлорду жана жарандарды өксүткөн саясат жарабасы көрүнүп турат. Балким, тоо-кен саясатын дагы бир ирет караштырып, мамлекеттик аралашуудан алыстап, келишимди аткарууда мыйзамдын жогору болуусуна көз чаптыруубуз абзелдир.

Photo: Centerra’s website

Бүгүнкү күндөн баштап ар жумалык «кызыктуу маалымат» рубрикасын баштоодобуз. Анда эмесе, ийгилик!

Кытайдагы кыргыздардын саны дээрлик 145 миңге жетет (расмий маалымат, википедиа). Көпчүлүгү Сиьцзян Уйгур автономдук районунун Кызыл Суу Кыргыз автономдук өлкөмүндө жашашат. Кай бири Хэйлунцзян провинциясынын Фуюй уездинде чачыранды өмүр сүрүшөт.

Кыргыздарды кытайда дагы түндүк-түштүккө бөлүп караса болот. Түштүктүктөр кыргыз жана уйгур тилдеринде, ал эми түндүктүктөр кыргыз, кытай жана монгол тилдеринде сүйлөй билишет.

Жазууда араб графикасын баштапкы катары колдонушат. 95% кыргыздар ислам динин тутушат, ал эми калгандары лама жана шаман ишенимдеринде.

Кыргыздардын Кытайда жашап калышына көптөгөн шарттар дуушар кылган. Алардын ичинде, Таластагы Араб-Кытай согушу, Монголдор менен 1200-жалдардагы айкалышуу, Оруссиянын 1917 жылкы империалисттик иш-аракети.

Photo: Dugald Bremner/Stone, Уйгур автономдук облусундагы кыргыз мечити

(more…)

Кыргызстан украиналык медиа-адис Евген Глибовицкийди өзүнүн аймагына 30 апрелде киргизүүдөн баш тартты.

«Биз Кыргызстанга эӊ жаӊы гуманитардык чөйрөдөгү билимдерди берип жүргөнбүз. Бул билимдердин бөлүгү Кыргызстанга кечирээк жете тургандыгы абдан кейиштүү…», деп ал Корреспондентке билдирген.

Андан тышкары, АКИpress’тин маалыматы боюнча, Украина далее ыӊкылап алып келүүчү өлкө катары кабыл алынып келет. Ушул себептен Глибовицкий Кыргызстанга кире албай калган.

Таӊ калтыруучу жагдай: азырга дейре Глибовицкийдин Бишкектеги партнерлору, медиа-уюмдар ачык арыз менен кайрыла элек. Дал ошондой эле Ивар Дэйл жана Виталий Понамарев аттуу укук коргоочулардын дагы укуктары дээрлик корголгон эмес.

Коӊшу борбор азиялык эки өлкөнүӊ ортосундагы товар алмашуунун өлчөмүн 600 миллиондон 1 миллиард долларга дейре жеткирүү пландаштырылууда. Дегеле, казак кыргыз мамилеси башка борбор азиядагы өлкөлөргө мисал болуп бере алабы?

49 чет өлкөлүк мамлекеттердин ичинен Казакстан инвестициялар боюнча эӊ алгачкы орунду ээлейт. Кыргызстанда жүздөн ашуун казак капиталы менен ишканалар катталса, Казакстанда ошондой эле сандагы кыргыз капиталынын катышуусундагы ишканалар бар. Казак ишканаларынын багыттары энергетика, газ, өнөр-жай, банк сектору болсо, Кыргыз ишканалары сода, туризм, курулуш, транспорт жана реклама багыттарын камсыздайт.

Товар алмашуунун өлчөмү жылдан жылга 30 пайыздын тегерегинде өсүүдө: 2006 жылы 406,17 миллион доллар, 2007 жылы 531 миллион доллар, ал эми 2008 жылы болсо 600 миллион америкалык доллар болгон. 2009 жылдык планда 1 миллиардга дейре жеткирүү болжолдолууда.

2007 жылы казак президенти Нурсултан Назарбаев Кыргызстанга келип, өз өлкөсүнүн өнүгүү тажрыйбасына кыргыздар дагы көӊүл бурса деген ниетин билдирген. Ал эми Курманбек өлкөнүн абдан жакын өнөктөшү экендигин билдирген.

Казакстан менен Кыргызстан – борбор азиядагы бири биринин тилин, дилин түшүнгөн элдерден деп көп айтып келишет. Ошондой эле башка борбор азиялык өлкөлөргө караганда мамилелери татаал эмес, жана экономикалык катташууну өнүктүрүүнүн үстүндө иш алпарылат. Табышмагы эмнеде?

Казак инвесторлору Кыргызстандын аларга каршы чыкпаарына, алардын ар дайым коргоо кепилдигин берген өлкөсү бар экендигин билишет. Жергиликтүү атка минерлер аларга каршы чыгышпайт, жана алардан пайданын кантип түшөөрүн балким түшүнүшөт. Ал эми Казакстан жергеси биздикилер үчүн абдан жакын, жана товар менен кызматтарды сатууга абдан ыӊгайлуу жана акчага ээ.

Рулевой аттуу оруссиялык блогчу кыргыз жана тажик жумушчуларынан кантип кутулуунун жолун ойлоп жатат. Анын комментаторлору ага жардам берүүдө.

Анын айтымында, (1) көпчүлүк мигранттар мыйзамсыз иштешет, демек салык жергиликтүү бийликтерге аз түшөт; (2) оруссияда табылган акчалар бөлөк мамлекетке кетип калып атат; (3) бир район боюнча жумуш кызматына жумуш издеп 3000 жергиликтүү адам катталган.

Ошол эле учурда ал подрядчиктер менен сүйлөшкөн экен, алардын аргументациясы:
1) Ар ким эле мусорго иштеп, таңкы 5тен баштап жумушка чыга албайт
2) Ар ким эле 10000 рубль айлыкка иштебейт
3) Ар ким эле мусорду кармай бергенди жактырбайт

Бул чынында эле расалык дискриминация деп айтсам болот. Себеби, экономика чындап эле чегара дегенди билбейт. Мен казактан бир нерсе сатып алам, кытайга сатам, жана башка. Ал эми бул адам болсо май айынан баштап жолугушууларды баштап, тышкы мигранттардан баш тартуунун үстүндө иштеген жатат.

Унаадан чыгып, жүктөрдү жөө көтөрүп алып паспорттук жана бажы текшерүүсүн өтүп, аларды туруктуулук менен күтүп, анан кайрадан унаага олтурганча эле жарым сааттан бир эки саатка дейре убакыт кетет. Убакыт гана коробостон, нерв дагы адамды ала качып, кандайдыр бир түшүнбөстүктөргө дагы алып келит турат.

Бүгүнтөн баштап чегара маселесине абдан чоң маани коюлат. Алгач бир блогдон тапкан жазууга көңүлдү бурсам: «чегарага киргенде сөзсүз түрдө кыргыздар кирүү штампын койгонуна көңүл бургула. Алар булл ишти кылууну жакшы көрүшпөйт. Бул наивдик адамдарга капкан. Киргизияга киргениңер легалсыз болгону тууралуу коркутушпастан, сиздерди көчөдөгү милиционерлер дагы токтотуп, кыйнай беришет».

Ушундай кат менен өзүнүң блогуна Оруссиядан келген блогчу жазып чыккан. Кыргызстандык чегара кызматкерлеринин дагы толгон токой ишмерлүүлүктөрү бар. Алар жөнүндө дагы сүйлөшөбүз.

Жогорку Кеңеште депутат Кадыралиев Санжарбекти өлтүрүү фактысы боюнча укук коргоо органдарынын маалыматы жөнүндө маселе каралып, Ички иштер органынын, Башкы прокуратурасынын, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетинин өкүлдөрүнүн маалыматы угулган. Ал жактан бийликчил саясатчылар бул ишти саясатка аралаш деп билдиришти.

Ички иштер министринин орунбасары Курманалиевдин айтымына караганда, Санжарбек Кадыралиевдин өлүмү тууралуу алгачкы маалымат 2009-жылдын 14-апрелинде саат 17.00дө келип түшкөн. Дароо ыкчам иштөө тобу түзүлүп, «Перехват» операциясы жарыяланган. Кылмышкер түшө качкан автомашина ошол эле күнү табылып, анын айдоочусу Перфильев деген жаран сурак берүүдө. Ал акыркы мезгилде жеке таксист болуп иштеген. Азыр бул кылмыш иши боюнча 500дөн ашуун адам суралды. Алардын жардамы менен кылмышкердин фотороботу түзүлгөн. Учурда Казакстандын Чымкент шаарында эки оперативдүү топ иштеп жатат.

Негизинен үч жоромолдун үстүндө иш жүрүүдө: депутаттын саясий ишмердүүлүгү, кылмыштуу топтордун өзара чатагы, коммерциялык ишмердүүлүк. Башкы прокуратурасынын, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетинин өкүлдөрү да ушундай эле маалымат бар экендигин, азыр баары чогуу иш алпарып жаткандыгын айтышты.

Азыр Кыргызстандан 6 ири кылмыш тобу бар. Күч органдары тарабынан кылмыштын алдыналуу чаралары көрүлүп, былтыр 98 кылмыштуу топ мүчөсү, быйыл 8 кылмыштуу топ мүчөсү камакка алынган. Тилекке каршы, кылмыштуу топ башчылары аргандай кылмыштарды тикелей өздөрү эмес, башка бирөөлөрдүн колу менен жасап жатышат. Ички иштер министринин орунбасары учурда кылмышкерлер тобун ооздуктай турган атайын мыйзам долбоору иштелип жаткандыгын маалымдады. Ушу тапта жеке куралдарды криминалдык экспертизадан өткөрүү иштери жүргүзүлүүдө.

Алишер Мамасалиев бул окуяны анын саясый иши менен байланыштырды. Ким аны оппозиция “заказ” бериптирби. Менин обмча бул криминалдык эле окуя.

Кыргыз Президенти Курманбек Бакиев томондогудой создор менен озунун кайрылуусун “Кыргызстан калкынын ассоциациясында” жасады:

Биринчи. Кыргызстан глобалдуу саясый оюнга толук укуктуу катыша аларын билдирди. Бери дегенде биздин акыркы эки чечим глобалдык саясый оюнчулардын Кыргызстанга башкача өңүттөн кароого мажбур кылды. Бул суу-энергетикалык долбоор менен америкалык аскер базасын жабуу чечими. Эки чечим тең Кыргызстанды дүйнөлүк процесстердин тикелей катышуучусунун позициясына чыгарды. Ошого жараша бизге кысым жүрүп, башка өлкөлөрдүн биздин стратегиялык ресурстарга таасири этүү каалоосу күч алууда жана бул үчүн бардык каражаттар, биринчи кезекте Президенттик шайлоо колдонулмакчы.

Экинчи. Дүйнөлүк финансылык жана экономикалык кризис өлкөнү башкаруу системасын токтоосуз реформалоону талап кылууда. Биз, албетте, ал реформаны жакын арада жүргүзмөкчүбүз. Бирок бул үчүн администрациялык чечимдер жетишсиздик кылат. Чечимдерди кабыл алуунун жана жүзөгө ашыруунун жаңы стандарттарын жана форматтарын иштеп чыгып жана ишке киргизүүдөн тарта кадрларды даярдоонун натыйжалуу системасына чейин ырааттуу кадамдардын системасы зарыл.

Тилекке каршы, оппозиция өкүлдөрү бийликтеги адамдарды алмаштыруу зарылдыгын талап кылып келатат. Алардын оюна караганда, өлкөбүз авторитаризмге ооп бараткан экен. Мен кайталап коёюн, адамдардын ордун алмаштыруудан абал өзгөрбөйт. Андан көрө коомдук системанын көптөгөн механизмдерин жана багыттарын өзгөртүү керек. Өзгөртүүлөр үчүн саясый туруктуулук жана реформаларга карата коомдук ырашкердик талап кылынат. Бийлик үчүн тынымсыз күрөш жана коом ичин ыдыратуу бул ишке кедергисин тийгизет. Жеке адамдардын эмес, реформалар программалары менен долбоорлорунун атаандаштыгы болгон кезде гана саясый атаандаштык мааниге ээ болот. Менимче, адамдарды шашылыш алмаштыруудан жана чала өзгөртүүлөрдөн көрө өзгөрүүлөрдүн узак жолун көрө билип жана ишке ашыруу жөндүү.

Үчүнчү. Үч миңинчи жылдыктагы согуштар шартында, адамдардын кулк-мүнөзүн жана маданий өз алдынчалыгын, маданий жана этникалык топторду, бүтүндөй коомдорду кыйратууга багытталган согуштар шартында өлкөнүн идеологиясынын жана маданий саясатынын ролу кескин жогорулады. Дүйнөлүк кризис шартында бул карама-каршылыктар күч алып, Кыргызстанды өз алдынча бүтүндүк катары сактап калуу абдан орчундуу жана оор милдетке айланууда.

Азыркы кырдаалдын бул өңүттөрүнөнулам улуттук коопсуздукка байланыштуу бирт катар зарылдыктар — тышкы таасирлерден, ички бөлүп-жаруучулуктан сактоо зарылдыгы, өлкөнү башкаруу даражасын арттыруу зарылдыгы, өз максаттарын, дөөлөттөрүн, идеалдарын жана ишенимдерин сактоого болгон коомдун жөндөмдүүлүгүн камсыз кылуу зарылдыгы туулат.

Global Integrity (глобалдык чынчылдык) бейөкмөт уюмунун «паракордук эсеби» боюнча, Кыргызстан 46 мамлекеттин арасынан 21 орунду алган. Уюмдун маалыматына караганда, өлкөдө башкаруучу сайсый партия бүткүл мамлекеттик органдарга аралашашып кеткен.

Эң паракор мамлекеттердин арасында Сомали, Ангола, Йемен, Камбоджа, Марокко, Иордандын батыш жээги, Ирак, Египет и ж.б. кирген. Казакстанда (36) жана Оруссиядагы (28) коррупциялык абал Кыргызстанга караганда жакшы деп билдирилет.

Менин урматтаган коллегам айткандай: Кыргызстан №1 паракор деп таанылса жакшы болмок. Болбосо Кыргызстанда мындай маалыматтардын кызыкчылыгы деле жок болуп калды.

10 апрелде Сузактын Бостон айылында бир нече үйлөрдүн капталында уят сөздөр менен коштолгон «Сарттар жоголгула!» деген жазуулар пайда болгон, деген маалыматты Азаттык үналгысынын веббаракчасынан окуп калдым.

Мындай чектен чыккан жорукка нааразы болгон өзбек улутундагы адамдар бүгүн айылда жыйын куруп, улут аралык касташууну чыгарып жаткан адамдарды табуу талабын коюшту. Жыйында сүйлөгөн адамдар буга чейин өзбек улутундагылардын токмоктолгон фактыларын келтиришип, бирок аны жасаган зөөкүрлөргө чара көрүлбөгөнүн айтып нааразы болушту. Район прокурору аталган факты боюнча «вандализм» деп кылмыш иши козголгонун бостондуктарга билдирди.

Акыркы учурда Ош аймагында Кыргыз – Өзбек улуттарынын ортосундагы ынтымактын төмөндөө, касташуу жараяндары байкалып жатат деп досторум айтып калышкан эле. Кыргыздар жаштардын топторун түзүп алышып, өзбек ишкерлерине каршы ишаракеттерди жасашкандыгы, айтор ортолорунда абдан чоң түшүнбөстүктөр пайда болуп келе жаткандыгы көрүнүктүү.

Ойлонуучу нерсе – кандай иш аракеттер мамлекет тарабынан, саясый күчтөр тарабынан жана коомдук уюмдар тарабынан жасала алынмак?

Интернетте дагы бир жаӊы кызыктуу мүмкүнчүлүк түзүлүп, ар бир адамдын өзүнүн интернет сайтын биринчи домендин деӊгээлинде алууга жетише ала турган болду. Анан дагы бул кызмат толук бекер.

www.mi4u.mp – бул менин жаӊы түзгөн вебсайтым. Ал жакта менин интернете керектүү бүттүк байланыш маалыматтарым бар. Андан тышкары, менин блогдорумдан түшкөн бардык маалымат ал сайтка чыгып, менин досторума, окурмандарыма мен жөнүндө маалыматты окуу үчүӊ жакшы ыӊгай түзүлдү.

Бул веббаракча www.chi.mp аттуу вебресурстун мүмкүнчүлүгү аркылуу жаралды. Сиз дагы өзүӊүзгө, маселен www.marlen.mp же www.aijan.mp дегендерге окшогон баракчаларды түзүп алсаӊыздар болот.

Эгерде сиз өзүӊүзгө сайт ачсаӊыз, бул жерге пикир катары шилтеме калтырып койсоӊуз абдан ыраазы боломун